Mua một doanh nghiệp không đơn giản là mua cổ phần, phần vốn góp hay tiếp nhận một hệ thống đang hoạt động.
Điều nhà đầu tư thực sự tiếp nhận có thể bao gồm cả tài sản, quyền lợi, hợp đồng, nhân sự, giấy phép, công nợ, nghĩa vụ thuế, tranh chấp và những trách nhiệm pháp lý đã hình thành từ nhiều năm trước.
Có những rủi ro không xuất hiện trên báo cáo tài chính.
Có những nghĩa vụ chưa đến hạn nên chưa được nhìn thấy.
Và cũng có những vấn đề chỉ bộc lộ sau khi giao dịch hoàn tất và quyền kiểm soát doanh nghiệp đã được chuyển giao.
Vì vậy, trước một thương vụ M&A, câu hỏi quan trọng không chỉ là:
“Doanh nghiệp này trị giá bao nhiêu?”
Mà còn phải là:
“Khi mua doanh nghiệp này, tôi đang tiếp nhận những rủi ro nào?”
Dưới đây là 10 vấn đề pháp lý mà theo tôi, nhà đầu tư cần đặc biệt lưu ý trước khi quyết định một thương vụ.
1. Người bán có thực sự có quyền bán?
Đây tưởng như là vấn đề đơn giản nhưng lại là điểm cần kiểm tra đầu tiên.
Cần xác định chính xác chủ sở hữu phần vốn/cổ phần, tỷ lệ sở hữu, tình trạng thanh toán vốn, quyền chuyển nhượng và những hạn chế có thể tồn tại theo điều lệ, thỏa thuận cổ đông hoặc các cam kết trước đó.
Đặc biệt cần kiểm tra phần vốn hoặc cổ phần có đang bị cầm cố, thế chấp, phong tỏa hoặc là đối tượng của một tranh chấp hay không.
Không thể có một giao dịch an toàn nếu ngay từ đầu quyền định đoạt của người bán chưa được xác định rõ.
2. Tình trạng pháp lý của doanh nghiệp
Nhà đầu tư cần kiểm tra hồ sơ thành lập, đăng ký doanh nghiệp, điều lệ, cơ cấu sở hữu, người đại diện theo pháp luật, ngành nghề kinh doanh và những thay đổi quan trọng trong lịch sử hoạt động.
Một doanh nghiệp đã hoạt động nhiều năm có thể trải qua nhiều lần tăng vốn, chuyển nhượng, thay đổi cổ đông hoặc tái cấu trúc.
Mỗi thay đổi đều cần được kiểm tra để bảo đảm chuỗi pháp lý xuyên suốt và hợp lệ.
3. Tài sản quan trọng có thực sự thuộc doanh nghiệp?
Không nên mặc nhiên cho rằng tài sản doanh nghiệp đang sử dụng cũng là tài sản doanh nghiệp sở hữu.
Nhà xưởng có thể đang thuê.
Máy móc có thể đang thế chấp.
Phần mềm có thể chỉ được cấp quyền sử dụng.
Nhãn hiệu có thể đứng tên cá nhân hoặc một công ty khác.
Đất đai và bất động sản lại có những điều kiện pháp lý riêng.
Vì vậy, cần xác định rõ quyền sở hữu, quyền sử dụng, thời hạn và các hạn chế đối với từng tài sản trọng yếu.
4. Công nợ và nghĩa vụ tài chính
Không chỉ cần biết doanh nghiệp đang nợ bao nhiêu.
Quan trọng hơn là phải biết:
Doanh nghiệp có thể còn nghĩa vụ nào chưa được ghi nhận hay không?
Các khoản vay, bảo lãnh, nghĩa vụ thanh toán với nhà cung cấp, nghĩa vụ với bên liên quan và các cam kết tài chính dài hạn đều cần được rà soát.
Một nghĩa vụ chưa đến hạn tại thời điểm mua vẫn có thể trở thành trách nhiệm của doanh nghiệp sau khi nhà đầu tư tiếp quản.
5. Thuế – rủi ro có thể xuất hiện nhiều năm sau
Thuế là một trong những nội dung cần được thẩm định đặc biệt cẩn trọng.
Nhà đầu tư cần xem xét tình trạng kê khai, nộp thuế, hóa đơn, giao dịch với bên liên quan, nghĩa vụ còn tồn đọng và các cuộc thanh tra, kiểm tra đã hoặc đang diễn ra.
Một thương vụ đã hoàn tất không có nghĩa những sai phạm thuế trong quá khứ tự động biến mất.
Nếu mua vốn và tiếp nhận chính pháp nhân đó, nhiều nghĩa vụ của doanh nghiệp vẫn tiếp tục tồn tại.
6. Hợp đồng trọng yếu
Doanh nghiệp có thể có doanh thu rất tốt nhưng phần lớn doanh thu lại phụ thuộc vào một vài hợp đồng.
Do đó cần kiểm tra các hợp đồng với khách hàng, nhà cung cấp, ngân hàng, bên cho thuê, đối tác chiến lược và những hợp đồng tạo ra nguồn thu chính.
Đặc biệt cần lưu ý các điều khoản về:
- thay đổi quyền kiểm soát;
- chuyển nhượng;
- chấm dứt;
- vi phạm;
- độc quyền;
- bảo đảm;
- bồi thường;
- giải quyết tranh chấp.
Một thương vụ M&A đôi khi có thể vô tình kích hoạt quyền chấm dứt của một đối tác quan trọng nếu hợp đồng có điều khoản Change of Control.
7. Giấy phép và điều kiện kinh doanh
Điều này đặc biệt quan trọng đối với các lĩnh vực có điều kiện như y tế, dược, giáo dục, tài chính và một số hoạt động đầu tư chuyên ngành.
Nhà đầu tư cần kiểm tra không chỉ doanh nghiệp có giấy phép hay không mà còn phải xác định:
Sau khi thay đổi chủ sở hữu hoặc cơ cấu quản trị, các điều kiện để duy trì giấy phép có còn được đáp ứng không?
Có những doanh nghiệp giá trị thực tế phụ thuộc rất lớn vào khả năng tiếp tục duy trì giấy phép chuyên ngành.
8. Lao động và nhân sự chủ chốt
Một doanh nghiệp không chỉ có tài sản hữu hình.
Giá trị đôi khi nằm ở đội ngũ nhân sự, chuyên gia, bác sĩ, kỹ sư, quản lý hoặc những người đang nắm giữ quan hệ với khách hàng.
Cần kiểm tra hợp đồng lao động, tiền lương, bảo hiểm, quyền lợi còn tồn đọng, thỏa thuận bảo mật và những nghĩa vụ liên quan đến nhân sự.
Đặc biệt phải đánh giá:
Nếu một nhân sự chủ chốt rời đi sau thương vụ, giá trị doanh nghiệp có bị ảnh hưởng đáng kể hay không?
9. Tranh chấp và trách nhiệm pháp lý tiềm ẩn
Không chỉ kiểm tra những vụ kiện đang diễn ra.
Cần tìm hiểu cả những vấn đề có khả năng trở thành tranh chấp.
Một khiếu nại của khách hàng.
Một khoản công nợ đang bất đồng.
Một hợp đồng có dấu hiệu vi phạm.
Một quyết định hành chính đang bị xem xét.
Một vấn đề về môi trường, lao động, thuế hoặc giấy phép chưa được xử lý dứt điểm.
Đây chính là những “khoản nợ pháp lý” có thể chưa xuất hiện trên bảng cân đối kế toán nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị thương vụ.
10. Hợp đồng M&A phải trả lời câu hỏi: Nếu sau khi mua mới phát hiện vấn đề thì sao?
Thẩm định pháp lý dù kỹ đến đâu cũng không thể loại bỏ hoàn toàn mọi rủi ro.
Vì vậy, hợp đồng giao dịch phải thiết kế cơ chế bảo vệ nhà đầu tư sau khi hoàn tất.
Cần đặc biệt quan tâm đến:
Cam đoan và bảo đảm của bên bán.
Nghĩa vụ bồi thường.
Điều kiện tiên quyết trước khi hoàn tất giao dịch.
Cơ chế giữ lại một phần giá mua hoặc điều chỉnh giá.
Trách nhiệm đối với nghĩa vụ phát sinh từ thời kỳ trước chuyển nhượng.
Quyền chấm dứt nếu thông tin trọng yếu không đúng sự thật.
Cơ chế giải quyết tranh chấp.
Một thương vụ tốt không chỉ được thiết kế để Closing thành công.
Nó còn phải bảo vệ nhà đầu tư sau Closing.
Đừng chỉ thẩm định doanh nghiệp – hãy thẩm định cả thương vụ
Trong M&A, việc phát hiện rủi ro không nhất thiết có nghĩa phải từ bỏ giao dịch.
Đây là điểm tôi cho rằng rất quan trọng.
Vai trò của luật sư không phải chỉ lập một danh sách dài những rủi ro rồi kết luận rằng thương vụ “nguy hiểm”.
Điều quan trọng hơn là phải phân loại rủi ro và tìm cách xử lý.
Rủi ro nào phải giải quyết trước khi Closing?
Rủi ro nào có thể yêu cầu bên bán khắc phục?
Rủi ro nào có thể xử lý bằng điều chỉnh giá?
Rủi ro nào cần được bảo vệ bằng cam đoan, bảo đảm và bồi thường?
Rủi ro nào có thể chấp nhận được?
Và rủi ro nào nghiêm trọng đến mức nhà đầu tư nên cân nhắc dừng thương vụ?
Đó mới là giá trị của quá trình Legal Due Diligence – Thẩm định pháp lý.
Giá mua chỉ là một phần của thương vụ
Một doanh nghiệp có thể được chào bán với mức giá hấp dẫn.
Nhưng nếu sau đó nhà đầu tư phải bỏ thêm một khoản tiền rất lớn để xử lý thuế, công nợ, tranh chấp, giấy phép hoặc nghĩa vụ với bên thứ ba thì mức giá ban đầu chưa chắc còn hấp dẫn.
Bởi vậy, trước khi hỏi:
“Tôi mua doanh nghiệp này với giá bao nhiêu?”
Nhà đầu tư nên hỏi:
“Tôi thực sự đang mua những gì – và tôi đang tiếp nhận những nghĩa vụ nào?”
Trong M&A, điều nguy hiểm nhất đôi khi không phải là rủi ro đã được phát hiện.
Mà là những nghĩa vụ người mua không biết mình đã tiếp nhận cho đến khi thương vụ hoàn tất.
Một cuộc thẩm định pháp lý tốt không nhằm làm cho thương vụ trở nên phức tạp hơn.
Ngược lại, mục tiêu của nó là giúp nhà đầu tư hiểu rõ mình đang mua gì, định giá đúng những gì mình sẽ nhận và biết trước những gì mình phải đối mặt sau khi trở thành chủ sở hữu.
Lê Như Trân
Thạc sĩ Luật sư sáng lập & Điều hành
LE NHU TRAN & PARTNERS LAW FIRM
Tận tâm – Bản lĩnh – Hiệu quả
