Trong quá trình tư vấn, tôi đã đọc rất nhiều hợp đồng dài hàng chục, thậm chí hàng trăm trang. Có những hợp đồng được trình bày rất chuyên nghiệp, sử dụng nhiều thuật ngữ pháp lý và quy định chi tiết gần như mọi vấn đề.
Nhưng độ dài chưa bao giờ là thước đo chất lượng của một hợp đồng.
Một hợp đồng chỉ thực sự thể hiện giá trị khi xuất hiện điều mà tại thời điểm ký kết các bên thường không muốn nghĩ đến:
Một bên không thực hiện đúng cam kết.
Khi đó, câu hỏi quan trọng không còn là hợp đồng có bao nhiêu trang, mà là:
Hợp đồng có đủ rõ để xác định ai đúng, ai sai? Có đủ cơ chế để buộc bên vi phạm chịu trách nhiệm? Và quan trọng hơn, quyền lợi của bạn có thực sự được bảo vệ hay không?
Khi mọi việc thuận lợi, một hợp đồng sơ sài vẫn có thể “chạy tốt”
Ở thời điểm bắt đầu hợp tác, các bên thường có thiện chí.
Người bán muốn bán. Người mua muốn mua. Hai bên cùng kỳ vọng vào lợi nhuận và một mối quan hệ lâu dài.
Vì vậy, không ít người cho rằng chỉ cần ghi nhận những nội dung cơ bản như giá, thời hạn, phương thức thanh toán và ký tên là đủ.
Nhưng hợp đồng không được lập ra chỉ dành cho những ngày mọi việc diễn ra thuận lợi.
Một trong những chức năng quan trọng nhất của hợp đồng là dự liệu điều gì sẽ xảy ra khi mọi thứ không còn diễn ra như dự kiến.
Đối tác chậm thanh toán thì sao?
Hàng hóa không đạt chất lượng thì xử lý thế nào?
Một bên muốn chấm dứt hợp đồng trước hạn thì hậu quả ra sao?
Khoản tiền đã thanh toán có được hoàn lại không?
Bên nào phải chứng minh việc hoàn thành nghĩa vụ?
Thiệt hại được xác định bằng cách nào?
Tranh chấp sẽ giải quyết tại Tòa án hay Trọng tài?
Và nếu thắng kiện, liệu phán quyết có khả năng được thi hành trên thực tế hay không?
Một hợp đồng tốt phải trả lời được những câu hỏi ấy trước khi tranh chấp xảy ra.
Điều khoản quan trọng không phải lúc nào cũng là điều khoản dài nhất
Trong thực tiễn, đôi khi chỉ một câu trong hợp đồng cũng có thể ảnh hưởng rất lớn đến quyền lợi của các bên.
Ví dụ, một điều khoản thanh toán không xác định rõ điều kiện để khoản tiền đến hạn có thể dẫn đến tranh cãi về việc bên mua đã chậm thanh toán hay chưa.
Một điều khoản nghiệm thu không quy định tiêu chí cụ thể có thể khiến hai bên có cách hiểu hoàn toàn khác nhau về việc nghĩa vụ đã hoàn thành.
Một điều khoản chấm dứt hợp đồng không quy định hậu quả sau chấm dứt có thể khiến tranh chấp tiếp tục kéo dài ngay cả khi quan hệ hợp tác đã kết thúc.
Một điều khoản giải quyết tranh chấp được soạn thiếu chính xác có thể gây khó khăn ngay từ việc xác định cơ quan nào có thẩm quyền giải quyết.
Vì vậy, khi rà soát hợp đồng, tôi không chỉ quan tâm:
“Điều khoản này có đúng pháp luật hay không?”
Tôi còn quan tâm:
“Nếu ngày mai xảy ra tranh chấp, điều khoản này sẽ bảo vệ khách hàng như thế nào?”
Đừng chỉ đọc những gì hợp đồng quy định – hãy tìm cả những gì hợp đồng chưa quy định
Đây là một trong những điểm quan trọng nhất khi rà soát hợp đồng.
Rủi ro đôi khi không nằm ở những điều khoản đã được viết ra.
Rủi ro nằm ở những tình huống quan trọng nhưng hợp đồng hoàn toàn im lặng.
Một luật sư khi rà soát hợp đồng vì vậy không nên chỉ sửa câu chữ.
Cần đặt mình vào từng kịch bản có thể xảy ra trong quá trình thực hiện:
Nếu đối tác không thực hiện thì sao?
Nếu chỉ thực hiện một phần thì sao?
Nếu chậm tiến độ thì sao?
Nếu phát sinh sự kiện ngoài dự kiến thì sao?
Nếu tài sản thay đổi giá trị thì sao?
Nếu người có nghĩa vụ mất khả năng thanh toán thì sao?
Nếu một bên chuyển nhượng doanh nghiệp hoặc thay đổi quyền kiểm soát thì sao?
Nếu các bên không còn thiện chí hợp tác thì cơ chế nào sẽ được kích hoạt?
Chính quá trình đặt ra những tình huống “nếu… thì…” ấy mới giúp biến một văn bản ghi nhận thỏa thuận thành một công cụ quản trị rủi ro.
Hợp đồng tốt phải phân bổ rủi ro, không chỉ phân chia quyền lợi
Khi đàm phán, mọi người thường tập trung nhiều nhất vào những gì mình sẽ nhận được: giá bao nhiêu, lợi nhuận thế nào, thanh toán khi nào, tỷ lệ sở hữu ra sao.
Nhưng luật sư cần nhìn thêm một tầng khác:
Nếu giao dịch không diễn ra như dự kiến, ai sẽ chịu rủi ro?
Ai chịu trách nhiệm khi tiến độ bị chậm?
Ai chịu chi phí phát sinh?
Ai chịu trách nhiệm đối với nghĩa vụ của bên thứ ba?
Có giới hạn trách nhiệm hay không?
Trường hợp nào được miễn trách nhiệm?
Phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại được áp dụng thế nào?
Có biện pháp bảo đảm nghĩa vụ hay không?
Một hợp đồng tốt phải tạo ra một cơ chế phân bổ rủi ro rõ ràng, để mỗi bên biết mình được quyền gì, phải làm gì và phải chịu hậu quả gì nếu không thực hiện đúng cam kết.
Đừng sao chép một hợp đồng chỉ vì “người khác vẫn dùng mẫu này”
Đây là một trong những rủi ro tôi gặp khá thường xuyên.
Doanh nghiệp tải một mẫu hợp đồng trên mạng, sử dụng hợp đồng của một giao dịch trước hoặc lấy mẫu từ một đối tác khác rồi thay tên, số tiền và ngày tháng.
Về hình thức, doanh nghiệp đã “có hợp đồng”.
Nhưng mỗi giao dịch có cấu trúc, mục tiêu và mức độ rủi ro khác nhau.
Hợp đồng phù hợp với một giao dịch mua bán thông thường chưa chắc phù hợp với một thương vụ chuyển nhượng vốn.
Hợp đồng thuê tài sản không thể được tiếp cận giống hợp đồng hợp tác đầu tư.
Một giao dịch M&A càng không thể chỉ dựa vào một mẫu hợp đồng chuyển nhượng đơn giản nếu phía sau doanh nghiệp còn tồn tại tài sản, công nợ, nghĩa vụ thuế, lao động, giấy phép và những trách nhiệm tiềm ẩn.
Hợp đồng không nên được viết theo mẫu của người khác. Hợp đồng phải được thiết kế cho chính giao dịch của bạn.
Hợp đồng tốt phải có khả năng thực thi
Một điều khoản có thể nghe rất chặt chẽ nhưng nếu không thể thực hiện trên thực tế thì giá trị bảo vệ cũng rất hạn chế.
Đây là lý do luật sư không nên chỉ nhìn hợp đồng dưới góc độ câu chữ.
Cần xem xét đồng thời:
Tính hợp pháp – tính rõ ràng – khả năng chứng minh – khả năng thực hiện – và khả năng bảo vệ quyền lợi khi tranh chấp.
Ví dụ, quy định một nghĩa vụ nhưng không có cơ chế kiểm tra việc thực hiện thì rất khó quản lý.
Quy định bồi thường nhưng không xác định được căn cứ chứng minh thiệt hại có thể khiến việc yêu cầu bồi thường trở nên khó khăn.
Có quyền chấm dứt hợp đồng nhưng không quy định rõ trình tự thông báo và hậu quả của việc chấm dứt cũng có thể phát sinh tranh luận.
Vì vậy, một hợp đồng tốt không chỉ cần đúng luật.
Nó phải dùng được khi có vấn đề.
Đàm phán hợp đồng không phải để thắng đối tác
Một hợp đồng quá thiên về bảo vệ một bên chưa chắc đã là hợp đồng tốt.
Nếu điều khoản quá bất lợi khiến đối tác không thể chấp nhận hoặc không có khả năng thực hiện, giao dịch có thể thất bại ngay từ đầu.
Vai trò của luật sư trong đàm phán không đơn thuần là cố gắng giành càng nhiều quyền lợi cho khách hàng càng tốt.
Điều quan trọng hơn là xác định:
Đâu là quyền lợi cốt lõi không thể nhượng bộ?
Đâu là rủi ro có thể chấp nhận?
Đâu là vấn đề có thể thương lượng để giao dịch vẫn được thực hiện?
Một cuộc đàm phán tốt không nhất thiết tạo ra một bên thắng và một bên thua.
Nó tạo ra một cấu trúc mà trong đó lợi ích được xác định, rủi ro được kiểm soát và trách nhiệm được phân định rõ ràng.
Hãy đọc hợp đồng bằng tư duy của ngày xảy ra tranh chấp
Có một nguyên tắc tôi thường đặt ra khi xem xét hợp đồng:
Đừng chỉ đọc hợp đồng bằng sự thiện chí của ngày hôm nay. Hãy đọc nó bằng tình huống của ngày các bên không còn đồng thuận.
Khi đó, chúng ta sẽ nhìn thấy những điều hoàn toàn khác.
Một từ chưa rõ nghĩa.
Một nghĩa vụ không có thời hạn.
Một khoản thanh toán không gắn với điều kiện cụ thể.
Một quyền chấm dứt không có cơ chế thực hiện.
Một nghĩa vụ bồi thường không xác định phạm vi.
Một điều khoản giải quyết tranh chấp chưa phù hợp.
Đó chính là những chi tiết mà khi mọi việc thuận lợi, rất ít người quan tâm; nhưng khi tranh chấp xảy ra, chúng có thể trở thành vấn đề quyết định.
Ký hợp đồng là lúc bắt đầu bảo vệ mình – không phải khi tranh chấp đã xảy ra
Qua nhiều năm làm việc trong lĩnh vực pháp lý, tôi nhận thấy rất nhiều tranh chấp đáng lẽ có thể được hạn chế nếu ngay từ đầu các bên dành thêm thời gian cho việc xây dựng và rà soát hợp đồng.
Chi phí dành cho việc phòng ngừa thường nhỏ hơn rất nhiều so với chi phí phải bỏ ra để xử lý một tranh chấp kéo dài.
Vì vậy, trước một hợp đồng quan trọng, đừng chỉ hỏi:
“Hợp đồng này có ký được không?”
Hãy hỏi thêm:
“Nếu mọi việc không diễn ra như dự kiến, hợp đồng này sẽ bảo vệ tôi như thế nào?”
Đó mới là câu hỏi thể hiện giá trị thực sự của một hợp đồng.
Một hợp đồng tốt không phải là hợp đồng dài nhất, nhiều điều khoản nhất hay sử dụng nhiều thuật ngữ pháp lý nhất.
Một hợp đồng tốt là hợp đồng đủ rõ khi thực hiện, đủ chặt khi có vi phạm và đủ sức bảo vệ quyền lợi của bạn khi tranh chấp xảy ra.
Lê Như Trân
Thạc sĩ Luật sư sáng lập & Điều hành
LE NHU TRAN & PARTNERS LAW FIRM
Tận tâm – Bản lĩnh – Hiệu quả
